Het gevoel dat er iets mis is met jou, ontstond toen je nog niet anders kon denken –
want diepe schaamte is geen waarheid over wie je bent, maar een oude conclusie van een kind dat zich niet welkom voelde.

Diep vanbinnen is er dat gevoel. Dat er iets mis is met je. Niet met iets wat je deed, maar met jou, met wie je bent. Je verbergt het zo goed mogelijk, je doet je best, je past je aan, maar de angst blijft dat iemand het zal zien: dat je niet deugt, dat je het niet waard bent. Het voelt als de waarheid over jezelf. Maar dat is het niet. Het gevoel dat er iets mis is met jou, ontstond toen je nog niet anders kon denken. Want diepe schaamte is geen waarheid over wie je bent, maar een oude conclusie van een kind dat zich niet welkom voelde.

Waar komt diepe schaamte vandaan?

Schaamte is misschien wel het meest verborgen gevoel dat er bestaat. Juist omdat schaamte zegt dat er iets mis is met je, schaam je je ook voor de schaamte zelf, en dus praat je er niet over, verberg je het, draag je het alleen. Veel mensen die diepe schaamte met zich meedragen, denken dat zij de enige zijn, dat er werkelijk iets met hen aan de hand is wat anderen niet hebben. Maar schaamte is een van de meest voorkomende en meest menselijke gevoelens die er zijn, en bijna nooit is het een terechte conclusie over wie je bent. Om dat te begrijpen, is het belangrijk om het verschil te zien tussen schuld en schaamte. Schuld gaat over gedrag: ik heb iets gedaan wat niet goed was. Schaamte gaat over je hele zijn: ik ben niet goed. Schuld kun je herstellen, je kunt iets goedmaken. Schaamte voelt onherstelbaar, want het gaat niet over wat je deed, maar over wat je bent.

Waar komt dat gevoel vandaan, dat je niet deugt? Bijna altijd uit je vroege jaren. Een jong kind heeft een aangeboren behoefte om gezien, gewenst en geliefd te worden precies zoals het is. Wanneer aan die behoefte wordt voldaan, ontwikkelt het kind een grondgevoel van ik mag er zijn, ik ben goed zoals ik ben. Maar wanneer een kind zich niet gezien voelt, niet welkom, niet goed genoeg, wanneer het wordt afgewezen, vernederd, verwaarloosd, of voortdurend te horen krijgt dat het anders zou moeten zijn, dan gebeurt er iets ingrijpends. Het kind kan namelijk nog niet denken: mijn ouders hebben hier een probleem, of: de omstandigheden zijn moeilijk. Een kind is volledig afhankelijk van zijn verzorgers en kan niet anders dan de oorzaak bij zichzelf zoeken. Het trekt de enige conclusie die het kan trekken: er moet wel iets mis zijn met mij, anders zou ik wel gezien, gewenst en geliefd worden. Op die manier wordt de schaamte geboren, niet als waarheid, maar als de manier waarop een machteloos kind probeert te begrijpen waarom het niet de liefde en veiligheid kreeg die het nodig had. En omdat dit zo vroeg gebeurt, nog voordat je er woorden voor had, zakt het diep weg, tot onder je denken, in je zenuwstelsel. Het wordt geen gedachte maar een grondgevoel, een manier waarop je jezelf ervaart.

Dat grondgevoel draag je mee, ook als volwassene, ook lang nadat de oorspronkelijke situatie voorbij is, ook als er allang niets mis is met je. Het kleurt hoe je jezelf ziet, hoe je je in gezelschap voelt, hoe je omgaat met kritiek, met afwijzing, met fouten. Het maakt dat je je wilt verbergen, dat je je klein voelt, dat je je voortdurend probeert te bewijzen of juist wegcijfert, dat je bang bent dat anderen zullen zien wat er mis is met je. En het verklaart waarom jezelf voorhouden dat je goed genoeg bent zo zelden helpt: de schaamte zit niet in je denken, maar veel dieper, in een gevoel dat ontstond voordat je kon denken. Je kunt jezelf wel rationeel overtuigen, maar het grondgevoel verandert daar niet van. De weg naar minder schaamte loopt daarom niet via jezelf overtuigen, maar via twee dingen: begrijpen waar de schaamte vandaan komt, zodat je gaat zien dat het een oude conclusie is en geen waarheid, en het herstellen van een gevoel van veiligheid waarin je mag zijn wie je bent. Want schaamte ontstond in een omgeving waarin je je niet welkom voelde, en ze verzacht in een ervaring waarin je je wel welkom voelt, waarin je ervaart dat je er mag zijn, precies zoals je bent, zonder je te hoeven bewijzen of verbergen. Dat is een geleidelijk proces, want het grondgevoel is diep, maar het is mogelijk: de oude conclusie kan herzien worden, niet met je verstand, maar met een nieuwe, gevoelde ervaring van welkom zijn. Dit artikel verbindt de verschillende gezichten waarin schaamte en schuld zich laten zien.

Welke gezichten herken je?

Schaamte en schuld laten zich op veel manieren zien. Elk hiervan is een ingang om verder te lezen:

• Je hebt het gevoel dat er iets mis is met wie je bent, niet met iets wat je deed.
• Je wilt jezelf het liefst verbergen, bang dat anderen je tekort zien.
• Je voelt je vaak klein, en probeert je te bewijzen of weg te cijferen.
• Jezelf voorhouden dat je goed genoeg bent helpt niet echt.
• Het gevoel voelt als de waarheid over jezelf, al kun je het moeilijk uitleggen.

Er is niets mis met je, en dat is precies de kern. Het gevoel dat er wel iets mis is, is geen waarheid over wie je bent, maar een oude conclusie die je als kind trok toen je je niet gezien of welkom voelde. Je hoeft jezelf niet te overtuigen dat je goed genoeg bent. Je mag gaan ervaren dat je er mag zijn zoals je bent, en de oude conclusie langzaam laten herzien.

Praktijkmoment

Iemand die ik begeleidde, zei het zo: “Ik heb altijd het gevoel gehad dat er iets met mij mis is, iets wat anderen niet hebben.” Toen ze ging zien dat dat gevoel was ontstaan in een jeugd waarin ze zich nooit echt welkom voelde, kon ze voor het eerst overwegen dat het misschien geen waarheid was, maar een oude conclusie, en heel langzaam ervaren dat ze er mocht zijn.

Hoort dit ook bij professionele hulp?

Vaak wel, als de schaamte samenhangt met een zenuwstelsel dat vroeg leerde dat er iets mis was met je. De begeleiding die ik geef is gericht op persoonlijke ontwikkeling en op het herstellen van een gevoel van veiligheid waarin je mag zijn wie je bent. Het is geen therapie en geen behandeling. Wanneer de schaamte samenhangt met ingrijpende ervaringen zoals vernedering, misbruik of verwaarlozing, of gepaard gaat met somberheid die je leven beperkt, is begeleiding door een passende professional naast dit werk waardevol; bespreek dit met je huisarts.

Wat de R.O.Y. Flow Methode hier doet

Als schaamte een oude conclusie is en geen waarheid, kan het helpen je systeem te laten ervaren dat je er mag zijn. Daar zijn deze drie bewegingen op gericht:

• RRelease – Loslaten. Het oude grondgevoel dat er iets mis is met je mag loskomen, via rust en bewustwording in plaats van jezelf overtuigen.
• OOrder – Ordenen. Wat loskomt vindt vanzelf een rustiger ritme, zodat de oude conclusie herzien mag worden.
• YYield – Toelaten. Veiligheid mag de grondtoon worden, zodat je gaat ervaren dat je er mag zijn, precies zoals je bent.