Het schuldgevoel staat altijd aan, ook als je niets verkeerds deed –
want een chronisch schuldgevoel is geen reactie op wat je doet, maar een oude grondtoon die je meedraagt.

Je verontschuldigt je. Voor dingen die niet jouw schuld zijn, voor ruimte innemen, voor er zijn. Diep vanbinnen is er bijna altijd dat gevoel dat je iets verkeerd doet, dat je tekortschiet, dat je het anderen lastig maakt, ook als er niets is gebeurd. Het is geen reactie op iets concreets, het is er gewoon, als een grondtoon. Het schuldgevoel staat altijd aan, ook als je niets verkeerds deed. Want een chronisch schuldgevoel is geen reactie op wat je doet, maar een oude grondtoon die je meedraagt.

Waarom voel ik me altijd schuldig?

Schuld is op zichzelf een gezond en nuttig gevoel. Wanneer je werkelijk iets hebt gedaan wat een ander pijn deed, helpt schuld je om dat te zien, om het goed te maken, om je gedrag bij te sturen. Gezonde schuld is dus gericht, ze komt op bij een concrete daad en trekt weer weg als je het hebt hersteld. Maar er bestaat ook een heel andere soort schuld, een die niet gericht is en niet wegtrekt. Een schuld die er bijna altijd is, ongeacht wat je doet, die opkomt bij de kleinste dingen of zelfs zonder aanleiding, en die je niet kunt herstellen omdat er niets concreets is om te herstellen. Dit chronische schuldgevoel is geen reactie op je gedrag, het is een toestand waarin je verkeert, een manier waarop je jezelf voortdurend ervaart: als iemand die tekortschiet, die iets verkeerd doet, die het goed moet maken.

Waar komt zo’n grondtoon van schuld vandaan? Bijna altijd uit je vroege jaren, uit een omgeving waarin schuld om de een of andere reden een vaste plek in je zelfgevoel kreeg. Dat kan op verschillende manieren zijn gebeurd. Misschien kreeg je als kind het gevoel dat je verantwoordelijk was voor hoe anderen zich voelden, dat het jouw taak was om je ouder gelukkig te maken, om de sfeer goed te houden, om te zorgen dat het thuis in orde was. Dat is een verantwoordelijkheid die veel te groot is voor een kind, en als je die draagt, ga je je onvermijdelijk tekortschieten voelen, want je kunt het nooit helemaal voor elkaar krijgen. Of misschien werd schuld gebruikt om je te sturen, kreeg je te horen dat je iets had aangericht, dat het door jou kwam, dat je iemand verdriet deed. Of misschien voelde liefde voorwaardelijk, alsof je die moest verdienen door goed genoeg te zijn, en schoot je in je eigen beleving steeds tekort. In al deze gevallen leert een kind hetzelfde: het is mijn schuld, ik ben verantwoordelijk, ik doe het niet goed genoeg. En die les wordt geen gedachte maar een grondtoon, een gevoel dat onder alles ligt en dat je meedraagt, ook lang nadat de situatie voorbij is.

Dit verklaart waarom je je schuldig blijft voelen, ook als je objectief niets verkeerds hebt gedaan, en waarom jezelf voorhouden dat het niet jouw schuld is zo weinig helpt. De schuld zit namelijk niet in een concrete daad die je kunt rechtzetten, maar in een grondtoon die losstaat van wat je doet. Je kunt jezelf wel rationeel voorhouden dat je niets fout deed, maar het gevoel blijft, want het komt niet uit je denken maar uit een diep aangeleerd patroon. De weg naar minder schuld loopt daarom niet via jezelf vrijpleiten van concrete dingen, maar via het begrijpen en verzachten van de grondtoon zelf. Het helpt om te gaan zien dat de schuld die je voelt vaak helemaal niet bij jou hoort, dat je verantwoordelijkheid hebt gedragen die niet de jouwe was, dat je je schuldig leerde voelen voor dingen waar je niets aan kon doen. Dat inzicht alleen al kan ruimte geven. En daarnaast gaat het om het herstellen van een gevoel van veiligheid waarin je niet langer voortdurend op je hoede hoeft te zijn voor je eigen tekortschieten, waarin je mag bestaan zonder je te hoeven verontschuldigen, waarin je ruimte mag innemen zonder schuld. Naarmate je systeem zich veiliger gaat voelen en je gaat ervaren dat je er gewoon mag zijn, kan de oude grondtoon van schuld langzaam zachter worden. Dat is een geleidelijk proces, want de grondtoon is diep en vertrouwd, maar het is mogelijk: je kunt leren leven zonder dat schuldgevoel dat er eigenlijk nooit had moeten zijn.

Herken je dit?

Misschien klopt een paar van deze voor jou:

• Je voelt je bijna altijd schuldig, ook zonder concrete aanleiding.
• Je verontschuldigt je voortdurend, ook voor ruimte innemen.
• Je voelt je verantwoordelijk voor hoe anderen zich voelen.
• Iets voor jezelf doen geeft je een schuldgevoel.
• Jezelf voorhouden dat het niet je schuld is helpt niet echt.

Er is niets mis met je, en je bent niet voortdurend in de fout. Het chronische schuldgevoel dat je meedraagt is geen reactie op wat je doet, maar een oude grondtoon die je leerde toen je verantwoordelijkheid droeg die niet bij jou hoorde. Je hoeft jezelf niet voortdurend vrij te pleiten. Je mag gaan ervaren dat je er mag zijn zonder je te verontschuldigen.

Praktijkmoment

Iemand die ik begeleidde, zei het zo: “Ik verontschuldig me de hele dag door, zelfs als iemand tegen mij opbotst zeg ik sorry.” Toen ze ging zien dat ze als kind verantwoordelijk was gemaakt voor de sfeer thuis, kon ze begrijpen waar die grondtoon vandaan kwam, en langzaam ervaren dat ze niet overal schuldig voor hoefde te zijn.

Hoort dit ook bij professionele hulp?

Vaak wel, als het chronische schuldgevoel samenhangt met vroeg aangeleerde verantwoordelijkheid die niet bij je hoorde. De begeleiding die ik geef is gericht op persoonlijke ontwikkeling en op het herstellen van een gevoel van veiligheid waarin je mag bestaan zonder voortdurende schuld. Het is geen therapie en geen behandeling. Wanneer het schuldgevoel gepaard gaat met somberheid die je leven beperkt, is het verstandig dit ook met je huisarts te bespreken.

Wat de R.O.Y. Flow Methode hier doet

Als de schuld een oude grondtoon is en geen reactie op wat je doet, kan het helpen die grondtoon te verzachten. Daar zijn deze drie bewegingen op gericht:

• RRelease – Loslaten. De aanhoudende grondtoon van schuld mag loskomen, via rust en bewustwording in plaats van jezelf vrijpleiten.
• OOrder – Ordenen. Wat loskomt vindt vanzelf een rustiger ritme, zodat je gaat zien welke schuld niet bij jou hoort.
• YYield – Toelaten. Veiligheid mag de grondtoon worden, zodat je mag bestaan en ruimte innemen zonder schuld.