De dwang om te controleren is geen onwil, maar een oude bescherming –
want waar controle dwingend wordt, zit meestal een systeem dat ooit geen andere uitweg vond.

Je controleert het nog een keer. En nog een keer. Je weet eigenlijk wel dat het goed is, maar de onrust laat zich niet wegnemen door te weten, alleen even door te checken, en dan komt ze weer terug. Het overlaten aan een ander, het laten rusten, het loslaten, dat lukt niet, hoezeer je ook zou willen. Het dwingt. De dwang om te controleren is geen onwil, maar een oude bescherming. Want waar controle dwingend wordt, zit meestal een systeem dat ooit geen andere uitweg vond.

Waar komt controledwang vandaan?

Controledwang voelt vaak als een gevecht met jezelf. Een deel van je weet dat het niet nodig is, dat alles in orde is, dat je het kunt laten rusten. En toch is daar die drang, sterker dan je verstand, die je weer laat checken, weer laat ingrijpen, weer laat vasthouden. Dat maakt het zo uitputtend en vaak ook zo eenzaam: je snapt zelf niet helemaal waarom je het doet, en je kunt het niet zomaar stoppen. Om er anders naar te leren kijken, is het belangrijk te begrijpen dat de dwang niet uit het niets komt. Hij is ergens voor ontstaan, hij had ooit een functie.

Die functie is bescherming. Controle is, zoals bij alle vormen van vasthouden, in de kern een manier om je veilig te voelen, om machteloosheid en overrompeling te voorkomen. Wanneer je vroeg in je leven situaties hebt meegemaakt waarin je je machteloos voelde, waarin dingen onvoorspelbaar, onveilig of overweldigend waren en je er geen invloed op had, dan laat dat een diepe indruk na op je zenuwstelsel. Die machteloosheid was zo naar, zo bedreigend, dat je systeem er alles aan wil doen om haar nooit meer te voelen. En controle wordt dan het middel: door grip te houden, alles te checken, niets over te laten, probeert je systeem te zorgen dat het nooit meer zo overvallen wordt. Zo wordt controle een bescherming tegen het opnieuw beleven van die oude machteloosheid. Het wordt dwingend doordat er een vicieuze cirkel ontstaat. Het controleren geeft even opluchting, de onrust zakt kort. Maar juist doordat je toegeeft aan de drang, bevestig je aan je systeem dat er inderdaad iets te vrezen was, en dat versterkt op de lange duur de onderliggende onrust. Daardoor komt de drang om te controleren steeds sneller en sterker terug, en moet je steeds vaker checken om dezelfde opluchting te voelen. Zo groeit een begrijpelijke beschermingsstrategie geleidelijk uit tot een dwang die zichzelf in stand houdt.

Dit verklaart waarom je je er met wilskracht zo moeilijk tegen kunt verzetten, en waarom jezelf verbieden om te controleren meestal niet werkt en de spanning juist opvoert. Je vecht namelijk niet tegen een slechte gewoonte, maar tegen een diep verankerd beschermingsmechanisme van je zenuwstelsel. De weg naar verlichting loopt daarom niet via meer wilskracht of strenger jezelf verbieden, maar via het aanpakken van de onderliggende onrust en het herstellen van een gevoel van veiligheid. Wanneer je systeem zich op een dieper niveau veiliger gaat voelen, wanneer de oude machteloosheid mag helen, neemt de noodzaak om alles te controleren vanzelf af, en daarmee ook de dwang. Dat is een geleidelijk proces, en bij sterke controledwang is het vaak verstandig om daar hulp bij te zoeken, want de cirkel is hardnekkig. Het is hierbij belangrijk om eerlijk te zijn over de grens van wat begeleiding kan. Wanneer controledwang een sterk dwangmatig karakter heeft, veel tijd in beslag neemt, of je dagelijks leven ernstig beperkt, dan kan er sprake zijn van klachten waarvoor gerichte professionele hulp aangewezen is. Bespreek dit in dat geval met je huisarts, die je kan helpen inschatten wat passend is. De begeleiding die ik geef kan een waardevolle aanvulling zijn op het werken aan de onderliggende veiligheid, maar is geen vervanging van zulke hulp.

Herken je dit?

Misschien klopt een paar van deze voor jou:

• De drang om te controleren is sterker dan je verstand.
• Checken geeft even opluchting, maar de onrust komt terug.
• Je snapt zelf niet helemaal waarom je het blijft doen.
• Jezelf verbieden te controleren voert de spanning juist op.
• Het voelt als een gevecht met jezelf dat je niet kunt winnen.

Er is niets mis met je als mens, en je bent niet gek of zwak. Dat je een dwang voelt om te controleren, komt doordat je zenuwstelsel ooit controle inzette als bescherming tegen machteloosheid, niet doordat je je aanstelt. Je hoeft jezelf het controleren niet streng te verbieden. Je mag werken aan de onderliggende veiligheid, en bij sterke dwang hulp zoeken die bij je past.

Praktijkmoment

Iemand die ik begeleidde, zei het zo: “Ik weet dat het niet logisch is, maar als ik niet check, word ik zo onrustig dat ik het wel moet.” Toen hij ging zien dat zijn controleren ooit was ontstaan om een oude machteloosheid te voorkomen, kon hij milder naar zichzelf kijken, en naast passende hulp werken aan de veiligheid eronder.

Hoort dit ook bij professionele hulp?

Soms wel, als aanvulling. Bij lichtere vormen kan het werken aan onderliggende veiligheid de drang om te controleren verzachten. Maar wanneer controledwang een sterk dwangmatig karakter heeft, veel tijd kost of je leven ernstig beperkt, kan er sprake zijn van klachten waarvoor gerichte professionele hulp aangewezen is. Bespreek dit dan met je huisarts. De begeleiding die ik geef is gericht op persoonlijke ontwikkeling en op de onderliggende veiligheid, en is geen therapie en geen vervanging van zulke hulp.

Wat de R.O.Y. Flow Methode hier doet

Als controledwang voortkomt uit een oude machteloosheid, kan het helpen aan de onderliggende veiligheid te werken. Daar zijn deze drie bewegingen op gericht:

• RRelease – Loslaten. De dwingende drang om te controleren mag loskomen, via rust en bewustwording in plaats van jezelf streng verbieden.
• OOrder – Ordenen. Wat loskomt vindt vanzelf een rustiger ritme, zodat de onderliggende onrust mag zakken.
• YYield – Toelaten. Veiligheid mag de grondtoon worden, zodat de oude machteloosheid mag helen en de noodzaak tot controle afneemt.