Alles in de hand willen houden, omdat loslaten ooit niet veilig was –
want soms is controle geen karaktertrek, maar een zenuwstelsel dat leerde dat grip de enige veiligheid was.

Je hebt het graag in de hand. De planning, de details, hoe dingen lopen, het liefst doe je het zelf, want dan weet je zeker dat het goed komt. Loslaten, het aan een ander overlaten, afwachten hoe iets uitpakt, dat geeft een onrust die je nauwelijks kunt verdragen. Het lijkt gewoon wie je bent. Maar misschien is het iets anders. Alles in de hand willen houden, omdat loslaten ooit niet veilig was. Want soms is controle geen karaktertrek, maar een zenuwstelsel dat leerde dat grip de enige veiligheid was.

Waarom heb ik zo’n sterke behoefte aan controle?

Controle heeft een slechte naam. We noemen iemand al snel een controlfreak, of we verwijten onszelf dat we te dwangmatig zijn, te star, niet kunnen loslaten. En dus zien we de behoefte aan controle als een karakterfout, iets waar je vanaf moet, iets wat je gewoon zou moeten kunnen loslaten als je het echt wilde. Maar die kijk gaat voorbij aan wat controle eigenlijk is, en waarom ze er is. Want bijna niemand houdt graag krampachtig alles vast. Onder de drang om grip te houden zit geen onwil om los te laten, maar een diepe onrust bij het idee dat je het niet doet.

Om dat te begrijpen, moet je kijken naar waar controle vandaan komt. Controle is in de kern een manier om je veilig te voelen. Wanneer je grip hebt op een situatie, weet je wat er gaat gebeuren, kun je je voorbereiden, kun je gevaar voor zijn. Voor een zenuwstelsel dat zich veilig voelt, is die grip niet zo nodig, het kan dingen op hun beloop laten, vertrouwen dat het goed komt, meebewegen met wat er gebeurt. Maar voor een zenuwstelsel dat ooit heeft geleerd dat de wereld onvoorspelbaar en onveilig is, wordt controle iets heel anders: een levensader. Wanneer je vroeg in je leven situaties hebt meegemaakt waarin dingen onveilig, onvoorspelbaar of beangstigend waren, en waarin je geen invloed had, geen grip, overgeleverd aan wat er gebeurde, dan leert je systeem een belangrijke les: zonder controle ben ik niet veilig. En dus gaat het controle inzetten als overlevingsstrategie. Door alles vast te houden, vooruit te plannen, niets aan het toeval over te laten, probeert je systeem te voorkomen dat het ooit nog eens zo overvallen en machteloos is als toen. Grip houden werd de manier om te overleven, om je staande te houden in een wereld die geen veiligheid bood.

Het probleem is dat deze strategie blijft hangen, ook wanneer de oorspronkelijke onveiligheid allang voorbij is. Je systeem heeft geleerd dat controle veiligheid betekent, en het blijft die les toepassen, ook in situaties die nu helemaal niet bedreigend zijn. Daarom voel je spanning zodra iets buiten je grip valt, daarom kun je zo moeilijk delegeren of overlaten, daarom geeft onzekerheid je zo’n onrust. Het is niet dat je graag alles vasthoudt, het is dat loslaten voor je systeem voelt als gevaar. En dat verklaart waarom jezelf dwingen om los te laten zo zelden werkt: je kunt jezelf wel voornemen om iets uit handen te geven, maar als je systeem het ervaart als onveilig, komt de onrust toch, en grijp je toch weer in. De weg naar minder controle loopt daarom niet via dwang, maar via veiligheid. Naarmate je systeem zich weer veilig leert voelen, ook zonder grip, wordt de behoefte aan controle vanzelf zachter, omdat ze niet langer nodig is om je staande te houden. Dan kun je geleidelijk meer overlaten, meer vertrouwen, meer meebewegen, niet omdat je jezelf dwingt, maar omdat het niet langer voelt als gevaar. Dit artikel verbindt de verschillende vormen waarin de behoefte aan controle zich laat zien, van moeite met loslaten tot de angst om de controle te verliezen.

Welke vormen herken je?

De behoefte aan controle heeft veel gezichten. Elk hiervan is een ingang om verder te lezen:

• Je doet dingen het liefst zelf, want dan weet je zeker dat het goed komt.
• Loslaten of overlaten geeft je een onrust die je nauwelijks kunt verdragen.
• Onzekerheid en onvoorspelbaarheid kosten je veel spanning.
• Je plant en bereidt voortdurend voor om niets aan het toeval over te laten.
• Het voelt alsof je het niet kunt maken om de grip te lossen.

Er is niets mis met je, en je bent geen controlfreak of star mens. Dat je zo’n sterke behoefte aan controle hebt, komt vaak doordat je zenuwstelsel ooit leerde dat grip de enige veiligheid was, niet doordat je niet kunt of wilt loslaten. Je hoeft jezelf niet te dwingen de controle zomaar los te laten. Je mag je systeem helpen zich weer veilig te voelen, zodat de behoefte aan grip vanzelf zachter wordt.

Praktijkmoment

Iemand die ik begeleidde, zei het zo: “Als ik het niet zelf doe, voel ik me meteen onrustig, alsof er iets misgaat.” Toen hij ging zien dat zijn drang om alles vast te houden was ontstaan in een jeugd waarin niets voorspelbaar was, kon hij stoppen zichzelf een controlfreak te noemen, en heel langzaam zijn systeem de veiligheid geven om af en toe de grip te lossen.

Hoort dit ook bij professionele hulp?

Vaak wel, als de behoefte aan controle samenhangt met een zenuwstelsel dat grip als veiligheid leerde inzetten. De begeleiding die ik geef is gericht op persoonlijke ontwikkeling en op het herstellen van een gevoel van veiligheid, waardoor je systeem de grip durft te lossen. Het is geen therapie en geen behandeling. Wanneer de drang om te controleren een sterk dwangmatig karakter heeft en je leven ernstig beperkt, is het verstandig dit ook met je huisarts te bespreken. Dit werk kan daarop een aanvulling zijn, nooit een vervanging.

Wat de R.O.Y. Flow Methode hier doet

Als controle een manier is om je veilig te voelen, kan het helpen je systeem die veiligheid op een andere manier te laten vinden. Daar zijn deze drie bewegingen op gericht:

• RRelease – Loslaten. De voortdurende drang om grip te houden mag loskomen, via rust en bewustwording in plaats van jezelf dwingen los te laten.
• OOrder – Ordenen. Wat loskomt vindt vanzelf een rustiger ritme, zodat je systeem niet meer alles hoeft vast te houden.
• YYield – Toelaten. Veiligheid mag de grondtoon worden, zodat je zenuwstelsel zich veilig genoeg voelt om de grip geleidelijk te lossen.