Op van de wereld, en toch staat de motor maar door te draaien –
want soms is je systeem te uitgeput om door te gaan en te opgejaagd om te stoppen.

Je bent op. Echt op. Je laat je op de bank vallen met het idee dat je eindelijk gaat rusten, en dan gebeurt er iets vreemds: je komt niet tot rust. Je lijf is uitgeput, maar vanbinnen blijft iets doordraaien, een onrust, een spanning, alsof er nog steeds een motor loopt terwijl de tank al leeg is. Op van de wereld, en toch staat de motor maar door te draaien. Want soms is je systeem te uitgeput om door te gaan en te opgejaagd om te stoppen.

Waarom kan ik niet ontspannen terwijl ik doodmoe ben?

Het is een van de meest verwarrende vormen van uitputting, juist omdat hij tegenstrijdig is. Moeheid en rust horen bij elkaar: je bent moe, dus je rust. Maar hier klopt die logica niet meer. Je bent uitgeput, en toch kun je niet stoppen, niet ontspannen, niet tot rust komen. Je zou willen zakken, maar er is een energie die je opjaagt, die maar door blijft gaan, ook al heb je er allang geen reserves meer voor. Veel mensen verwijten zichzelf dit, alsof ze niet kunnen ontspannen omdat ze het niet goed genoeg proberen. Maar de oorzaak ligt niet in je inzet, ze ligt in je zenuwstelsel.

Om dit te begrijpen, moet je weten dat uitputting en spanning twee verschillende dingen zijn die naast elkaar kunnen bestaan. De uitputting gaat over je energie: die is op. De spanning gaat over de stand van je systeem: of het in de aan-stand staat of in herstel. Normaal horen die samen te bewegen, als je energie op is, zakt je systeem in herstel. Maar wanneer je zenuwstelsel heel lang in een stand van alertheid, spanning of overleven heeft gestaan, kan het in die stand vast komen te zitten. Het blijft maar aan staan, klaar voor actie, op scherp, ook als de energie waarmee het dat doet allang op is. Zo ontstaat de tegenstrijdige toestand: de lege tank van de uitputting en de doordraaiende motor van de spanning tegelijk. Je systeem weet niet meer hoe het moet zakken. De schakelaar naar herstel zit als het ware vast in de aan-stand, en hoe moe je ook bent, je komt er niet vanzelf doorheen. Dat is wat mensen soms omschrijven als doodmoe maar opgejaagd, of uitgeput maar niet uit kunnen.

Dit verklaart waarom jezelf dwingen om te ontspannen meestal niet werkt en soms zelfs averechts uitpakt. Tegen jezelf zeggen dat je nu moet rusten, voegt druk toe, en druk is precies wat het systeem in de aan-stand houdt. De rust komt niet door harder je best te doen om te rusten, maar door je zenuwstelsel te helpen de weg terug naar herstel te vinden. Dat gebeurt niet via dwang maar via veiligheid: het systeem zakt pas uit de aan-stand wanneer het ervaart dat het werkelijk veilig is om dat te doen, dat het de wacht even mag loslaten. Dat is iets wat je kunt leren en wat je systeem opnieuw kan ontdekken, geleidelijk, met geduld. Naarmate je zenuwstelsel weer leert zakken, lossen de uitputting en de opgejaagdheid samen op, want dan kan het eindelijk herstellen in plaats van te blijven draaien op een lege tank. Houd er rekening mee dat aanhoudende vermoeidheid ook lichamelijke oorzaken kan hebben; belast dit je sterk of houdt het aan, laat het dan ook door je huisarts beoordelen.

Herken je dit?

Misschien klopt een paar van deze voor jou:

• Je bent doodmoe en kunt toch niet ontspannen.
• Je lijf is op, maar vanbinnen blijft iets doordraaien.
• Je valt neer om te rusten en komt niet tot rust.
• Jezelf dwingen te ontspannen maakt het eerder erger.
• Het voelt als een lege tank met een doordraaiende motor.

Er is niets mis met je, en je kunt niet ontspannen omdat je het niet goed genoeg probeert. Dat je bekaf bent en toch niet kunt stoppen, komt doordat je zenuwstelsel in de aan-stand vastzit terwijl je energie op is, niet door een gebrek aan discipline. Je hoeft jezelf niet tot rust te dwingen. Je mag je systeem helpen zich weer veilig genoeg te voelen om uit die stand te zakken.

Praktijkmoment

Iemand die ik begeleidde, zei het zo: “Ik ben zo moe dat ik nauwelijks kan functioneren, en toch lig ik ’s avonds opgefokt wakker.” Toen ze ging begrijpen dat haar systeem in de aan-stand vastzat terwijl haar energie op was, kon ze stoppen zichzelf te dwingen, en haar zenuwstelsel langzaam helpen de weg naar herstel terug te vinden.

Hoort dit ook bij professionele hulp?

Vaak wel. De begeleiding die ik geef is gericht op persoonlijke ontwikkeling en op het helpen van je zenuwstelsel om uit de aan-stand te zakken en weer te herstellen. Het is geen therapie. Omdat aanhoudende vermoeidheid ook lichamelijke oorzaken kan hebben, is het verstandig die ook door je huisarts te laten beoordelen. Dit werk kan daarop een aanvulling zijn, nooit een vervanging.

Wat de R.O.Y. Flow Methode hier doet

Als je systeem vastzit tussen uitputting en opgejaagdheid, kan het helpen het te leren zakken naar herstel. Daar zijn deze drie bewegingen op gericht:

• RRelease – Loslaten. De vastgelopen aan-stand mag loskomen, via rust en bewustwording in plaats van jezelf dwingen te ontspannen.
• OOrder – Ordenen. Wat loskomt vindt vanzelf een rustiger ritme, zodat je systeem de weg naar herstel weer kan vinden.
• YYield – Toelaten. Veiligheid mag de grondtoon worden, zodat je zenuwstelsel de wacht durft los te laten en eindelijk mag zakken.